​Adriyatik’ten Anadolu’ya Ortak Kader: Türkiye ve Balkanlar’ın Kültürel Genetiği

​Coğrafya kaderdir derler; ancak Türkiye ve Balkanlar söz konusu olduğunda bu kader, sadece fiziksel bir yakınlıktan ziyade, yüzyıllar boyunca iç içe geçmiş bir ruh birliğini ifade eder. Bugün Balkan coğrafyasını Türkiye’den bağımsız, Türkiye’yi ise Balkanlar’dan kopuk düşünmek, bir ağacı köklerinden ayırmaya benzer. Osmanlı İmparatorluğu‘nun “Rumeli” olarak adlandırdığı ve devletin asıl merkezi olarak kabul ettiği bu topraklar, bugün siyasi sınırlarla bölünmüş olsa da kültürel genetik açısından hala tek bir vücut gibi hareket etmektedir.

​1. Rumeli Mirası: Siyasi Sınırların Ötesindeki Tarihsel Bağ

​Türkiye ile Balkanlar arasındaki benzerliğin temel taşı, 14. yüzyıldan 20. yüzyılın başına kadar süregelen idari ve sosyal birlikteliktir. Osmanlı İmparatorluğu, Anadolu’dan daha önce Balkanlar’da kalıcı bir düzen kurmuş ve bu bölgeyi “imparatorluğun kalbi” olarak konumlandırmıştır.

​Bu dönemde gelişen “millet sistemi”, farklı dini inançlara sahip toplulukların bir arada yaşama kültürünü (Convivencia) geliştirmiştir. Bugün Saraybosna, Üsküp, Prizren veya Filibe sokaklarında yürüyen bir Türk vatandaşı, mimari dokudan insan yüzlerine kadar her detayda bir tanıdıklık hisseder. Bu hissin arkasında, Balkan Savaşları ve Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte Balkanlar’dan Anadolu’ya akan milyonlarca insanın taşıdığı kültürel miras yatar. Türkiye’deki her üç aileden birinin köklerinin Balkanlar’a dayanması, bu benzerliği teorik bir bilgiden çıkarıp kan bağıyla bağlı bir gerçeğe dönüştürür.

​2. Dilin Gizli Tanıklığı: Ortak Kavramlar Dünyası

​Dil, bir ulusun dünyayı algılama biçimidir. Balkan dilleri üzerine yapılan etimolojik çalışmalar, Türkçenin bölge dilleri üzerindeki sarsılmaz etkisini kanıtlar niteliktedir. Sırpça, Hırvatça, Boşnakça, Bulgarca, Arnavutça, Yunanca ve hatta Rumence’de binlerce Türkçe kelime bugün hala en doğal haliyle kullanılmaktadır.

• ​Günlük Yaşam Nesneleri: Yastık, yorgan, kutu, çekiç, çizme, kova, tavan.
• ​Sosyal İlişkiler: Komşu, inat, haydi, maşallah, kısmet, bereket.
• ​Gastronomi Terimleri: Çorba, börek, köfte, pekmez, taze.

​Sadece kelimeler değil, deyimler ve atasözleri de benzerdir. Bir Boşnak ile bir Türk, dünya görüşünü “Kısmet” kavramı üzerine kurarken aynı teslimiyeti gösterirler. Dilbilimciler, bu etkileşimin sadece bir kelime alışverişi olmadığını, aynı zamanda bir düşünme biçiminin aktarımı olduğunu vurgularlar.

​3. Gastronomi: Aynı Sofrada Buluşan Milletler

​Balkanlar ve Türkiye arasındaki en lezzetli benzerlik kuşkusuz mutfak kültürüdür. Gastronomi, bu coğrafyada milliyetçiliğin ötesine geçen en güçlü ortak paydadır.

• ​Hamur İşlerinin Hükümdarlığı: Balkanlar’da “Burek” olarak anılan ve sabah kahvaltılarının vazgeçilmezi olan börek, Türkiye’deki çeşitliliğiyle birebir örtüşür. Arnavutluk’un “Pli”si veya Boşnakların “Pita”sı, Anadolu’nun yöresel hamur işleriyle aynı tekniklerle hazırlanır.
• ​Et ve Kebap Kültürü: Saraybosna’nın meşhur Ćevapisi, Tekirdağ veya İnegöl köftesinin bir izdüşümüdür. Balkanlar’da yapılan musakka, sarma ve dolma gibi yemekler, Osmanlı saray mutfağının bölge halklarının yerel malzemeleriyle harmanlanmış halidir.
• ​Kahve Seremonisi: Balkanlar’da kahve, bir içecekten fazlasıdır. Tıpkı Türkiye’de olduğu gibi, kahve içmek bir sosyalleşme, dertleşme ve “zamanı durdurma” biçimidir. Sunumdaki cezve, fincan ve lokum üçlüsü, Belgrad’ın Skadarlija bölgesinden İstanbul’un Balat semtine kadar değişmeyen bir standarttır.

​4. Mimari ve Şehir Estetiği: Osmanlı Şehri Modeli

​Balkan şehirlerinin “Eski Şehir” bölümlerine girdiğinizde sizi karşılayan manzara, Anadolu’nun kadim şehirlerinden farksızdır. Safranbolu, Amasya veya Beypazarı’ndaki ev mimarisi; Arnavutluk’un Berat (Bin Pencereli Şehir) ve Gjirokastër şehirlerinde, Kuzey Makedonya’nın Ohri kentinde aynen karşımıza çıkar.

• ​Cumba ve Avlu: İklimle barışık, dışa kapalı ama sokağa cumbayla açılan bu evler, mahremiyet ve komşuluk ilişkilerinin bir yansımasıdır.
• ​Çarşı Kültürü: Esnafın iç içe olduğu, bedestenlerin merkeze yerleştiği çarşı yapısı (Örneğin; Üsküp Türk Çarşısı veya Saraybosna Başçarşı), hem ekonomik hem de sosyal hayatın kalbi olma özelliğini her iki coğrafyada da korumaktadır.

​5. Sosyolojik Dokudaki İkizleşme: Misafirperverlik ve Adab-ı Muaşeret

​Balkan insanı ile Türk insanı arasındaki en derin benzerlik, toplumsal değerlerde gizlidir. Batı Avrupa’nın bireyselci yapısının aksine, Balkanlar ve Türkiye’de kolektif yaşam, aile bağları ve komşuluk hukuku hala en üst perdeden değer görür.

• ​Misafirperverlik: Kapıya gelen bir yabancıya “Allah misafiri” gözüyle bakmak, ona evindeki en iyi yemeği ikram etmek ve yatıya kalması için ısrar etmek, her iki kültürün de ortak kodudur.
• ​Büyüklere Saygı ve Aile: Bayramlarda büyüklerin ziyaret edilmesi, aile içi hiyerarşi ve çocuklara verilen merkezi önem, Balkan halklarını ve Türkleri birbirine yaklaştıran görünmez bağlardır.
• ​Müzik ve Eğlence: Klarnet, akordeon ve kemanın başrolde olduğu Balkan müziği; Trakya ve Ege havalarıyla öylesine iç içe geçmiştir ki, bir şarkının hangi millete ait olduğunu anlamak bazen uzmanlık gerektirir. 9/8’lik ritimler, ortak neşenin ve ortak hüznün dışa vurumudur.

​6. Din ve Halk İnanışları: Senkretik Gelenekler

​Her ne kadar Balkanlar ve Türkiye farklı dini inançların (İslam, Ortodoksluk, Katoliklik) bir mozaiği olsa da, halk inanışları seviyesinde şaşırtıcı bir benzerlik vardır. Hıdırellez kutlamaları, baharın gelişiyle yapılan ritüeller, nazar boncuğu benzeri koruyucu objeler ve türbe/ziyaret yeri kültürü; dinlerin ötesinde bir “Balkanlılık” üst kimliğinin işaretleridir.

Tarihin Mirasını Geleceğe Taşımak

​Sonuç olarak, Türkiye ve Balkanlar arasındaki benzerlikler yüzeysel bir etkileşim değil, yüzyıllarca aynı kazanda kaynamış bir hamurun sonucudur. Bu benzerlikler; sanattan ticarete, dış politikadan turizme kadar geniş bir alanda iş birliği için en sağlam zemini oluşturur.

​Siyasi sınırlar haritalarda yer alsa da, bir Boşnak’ın mutfağındaki kokuyla bir Türk’ün çocukluk hatırası aynıdır. Bu ortak miras, sadece geçmişin bir emaneti değil, Balkanlar’da kalıcı barışın ve bölgesel refahın da en büyük teminatıdır. Türkiye ve Balkanlar, birbirinin aynadaki yansıması olmaya ve bu kadim dostluğu geleceğe taşımaya devam edecektir.

​Kaynakça

• ​İnalcık, Halil. (2010). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600). Yapı Kredi Yayınları. (Balkanlar’da Osmanlı yerleşim düzeni ve “Rumeli” kavramı üzerine temel kaynak).
• ​Jelavich, Barbara. (2006). Balkanlar Tarihi. Küre Yayınları. (18. ve 19. yüzyıllardaki toplumsal değişimler ve milliyetçilik hareketleri üzerine kapsamlı analiz).
• ​Mazower, Mark. (2000). The Balkans: A Short History. Modern Library. (Balkanlar’ın kültürel kimliğinin oluşumu üzerine sosyolojik yaklaşım).

• ​Şahin, Leyla Şahin. (2008). Balkan Dillerindeki Türkçe Kelimeler ve Bu Kelimelerin Kültürel Değeri. Türk Dil Kurumu (TDK) Yayınları.
• ​Skok, Petar. (1971). Etymological Dictionary of the Croatian or Serbian Language. (Balkan dillerindeki binlerce “Turcism” yani Türkçe kökenli kelime üzerine en prestijli sözlüklerden biri).
• ​TDK (Türk Dil Kurumu). Balkan Türk Ağızları Sözlüğü.

• ​Kazačić, Aiša. (2014). Traditional Bosnian Cookbook. (Balkan ve Osmanlı mutfak ritüellerinin karşılaştırmalı analizi).
• ​Yerasimos, Marianna. (2002). 500 Yıllık Osmanlı Mutfağı. Boyut Yayıncılık. (Saray mutfağının Balkan coğrafyasına yayılımı üzerine).

• ​Günay, Reha. (2007). Geleneksel Safranbolu Evleri ve Oluşumu. Kültür Bakanlığı Yayınları. (Balkanlar’daki sivil mimari ile Anadolu mimarisinin teknik benzerlikleri).
• ​Todorova, Maria. (1997). Balkanlar’ı Düşlemek (Imagining the Balkans). İletişim Yayınları. (Balkan kimliği ve Türk etkisi üzerine dünya çapında en çok atıf alan eserlerden biri).

• ​TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı). Balkanlar’da Osmanlı Mirası Proje Raporları.
• ​Yunus Emre Enstitüsü. Balkanlar’da Türk Kültür İzleri ve Dil Etkileşimi Raporu (2022-2023).